Қабули Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таърихи нави давлатдории тоҷикон саҳифаи дурахшон ва тақдирсоз ба шумор меравад. Рӯзи 6 ноябри соли 1994 мардуми Тоҷикистон бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ санади олии ҳуқуқии кишварро қабул карданд. Ин рӯйдоди бузург маҳсули ҷасорати сиёсӣ, тафаккури созанда ва заҳматҳои шабонарӯзии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад. Маҳз таҳти роҳбарии бевоситаи Сарвари давлат пояҳои конститутсионии кишвар тарҳрезӣ ва устувор гардонида шуданд.

Шароити таърихии қабули Конститутсия 

Ибтидои солҳои 90-уми асри ХХ Тоҷикистон дар шароити ниҳоят вазнини сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ қарор дошт. Низоми давлатдорӣ фалаҷ гардида, қонунҳо амал намекарданд. Дар чунин вазъи ҳассос, Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Сарвари нави давлатро интихоб намуд, ки вазифаи аввалиндараҷаи худро дар барқарор кардани сулҳ ва таҳияи Конститутсияи нав арзёбӣ намуд.

Таҳти роҳбарии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Комиссияи конститутсионӣ таъсис ёфта, ду лоиҳаи асосиро (ҷумҳурии парламентӣ ва президентӣ) мавриди баррасӣ қарор дод. Сарвари давлат ба шакли идораи президентӣ бартарӣ доданд, зеро барои аз буҳрон берун овардани кишвар ҳокимияти иҷроияи мутамарказ ва устувор зарур буд.

Хизматҳои калидии Пешвои миллат дар раванди конститутсиясозӣ 

• Муайян кардани сохти давлатдории муосир: Маҳз бо ташаббуси Ҷаноби Олӣ, дар Моддаи 1-и Конститутсия Тоҷикистон давлати соҳибистиқлол, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон шуд. Ин унсурҳо асоси мафкураи миллиро ташкил доданд. 
• Кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон: Пешвои миллат талаб намуданд, ки Конститутсияи нав ба стандартҳои байналмилалӣ ҷавобгӯ бошад. Дар натиҷа, боби дуюми Конститутсия пурра ба ҳуқуқҳои инсон бахшида шуда, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои он арзиши олии ҷомеа эълон гардиданд. Коршиносони байналмилалии САҲА ин санадро яке аз беҳтарин конститутсияҳо дар ҷаҳон эътироф намуданд.  
• Тақсимоти ҳокимият ва устувории сиёсӣ: Бо ворид намудани принсипи таҷзияи ҳокимият ба қонунгузорӣ, иҷроияи ва суд низоми муосири се шохаи ҳокимият (қонунгузор, иҷроия ва судӣ) сохта шуд, ки ин амнияти сиёсии кишварро кафолат дод.
• Рушди конститутсионии минбаъда: Нақши Пешвои миллат танҳо бо соли 1994 маҳдуд намешавад. Бо тақозои замон, тавассути раъйпурсиҳои умумихалқӣ дар солҳои 1999, 2003 ва 2016 ба Конститутсия тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд, ки заминаҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва иқтисодии ҷомеаро боз ҳам мустаҳкамтар намуданд. 

Эмомалӣ Раҳмон ва фароҳам овардани шароит барои қабули Конститутсия

Таҳти роҳбарии мустақими Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, дар нимаи аввали солҳои 90-ум заминаҳои сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоӣ барои қабули Бахтномаи миллат омода карда шуданд. Шароити таърихӣ ва иқдомҳои калидии Сарвари давлат дар ин равандро метавон ба чанд марҳалаи муҳим тақсим кард.

1. Барқарор намудани сохтори давлатдорӣ ва суботи сиёсӣ

Ибтидои солҳои 90-ум Тоҷикистон дар оташи ҷанги шаҳрвандӣ қарор дошт, қонунҳо амал намекарданд ва сохторҳои ҳокимият фалаҷ шуда буданд.

Қадами аввалин: Дар Иҷлосияи XVI Шӯрои Олӣ (соли 1992) Эмомалӣ Раҳмон роҳбарии кишварро ба уҳда гирифта, эълон доштанд, ки то даме ки сулҳ ва созишро барқарор накунанд, ором нахоҳанд гашт.

Натиҷа: Ин амр заминаи аввалиндараҷа — амниятро барои оғози ислоҳоти конститутсионӣ ва ҳуқуқӣ дар кишвар фароҳам овард.

2. Таъсис ва роҳбарии Комиссияи конститутсионӣ

Барои таҳияи санади тақдирсоз шароити ташкилӣ лозим буд. Бо ин мақсад дар соли 1993 таҳти раёсати бевоситаи Эмомалӣ Раҳмон Комиссияи конститутсионӣ таъсис ёфт.

Интихоби шакли идоракунӣ: Дар дохили комиссия ду лоиҳа — ҷумҳурии парламентӣ ва ҷумҳурии президентӣ баррасӣ мешуд. Сарвари давлат бо дурбинӣ ва ҷасорати сиёсӣ шакли идораи президентиро дастгирӣ карданд.

Сабаб: Барои аз буҳрони амиқи сиёсию иқтисодӣ баровардани кишвар ва нигоҳ доштани якпорчагии ватан ҳокимияти иҷроияи қавӣ ва мутамарказ зарур буд.

3. Муҳокимаи умумихалқии лоиҳа

Яке аз хизматҳои бузурги Пешвои миллат дар он буд, ки раванди таҳияи Конститутсияро комилан демократӣ ва шаффоф гардониданд.

Иштироки шаҳрвандон: Лоиҳаи Конститутсия ба воситаи матбуот ва дигар воситаҳои ахбори омма ба муҳокимаи умумии халқ гузошта шуд.

Пешниҳодҳо: Аз ҷониби шаҳрвандон зиёда аз 8,5 ҳазор пешниҳод ворид гардид, ки аксари онҳо ба назар гирифта шуданд. Сарвари давлат исбот карданд, ки Конститутсия на аз ҷониби як гурӯҳи маҳдуд, балки аз номи тамоми халқ қабул мешавад.

4. Мутобиқсозӣ ба стандартҳои ҷаҳонӣ

Эмомалӣ Раҳмон талаб гузоштанд, ки ҳуҷҷати нав бояд соҳибистиқлолии Тоҷикистонро устувор намуда, ба стандартҳои байналмилалии ҳуқуқи инсон ҷавобгӯ бошад.

Дар лоиҳа инсон ва ҳуқуқу озодиҳои он арзиши олӣ эълон шуданд.

Лоиҳа аз ҷониби коршиносони созмонҳои байналмилалӣ (ба монанди САҲА) баҳои баланд гирифт, ки ин эътирофи байналмилалии давлати нави тоҷиконро осон намуд.

5. Ташкили Раъйпурсии умумихалқӣ

Хатми ин раванди бузург ташкили овоздиҳии умумихалқӣ дар шароити ором ва осоишта буд. Рӯзи 6 ноябри соли 1994 раъйпурсӣ доир гардид ва беш аз 87% фоизи мардум ба Конститутсияи нави кишвар овоз доданд. Маҳз ҳамин рӯйдод асоси ҳуқуқии сулҳи пойдор, интихоботи озоди президентӣ ва рушди минбаъдаи иқтисодию сиёсии Тоҷикистон гардид.

Хулоса

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон “Бахтномаи миллат” ва шаҳодатномаи давлати соҳибистиқлол мебошад. Он заминаи ҳуқуқии тамоми дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ, аз ҷумла Ваҳдати миллӣ, эҳёи иқтисодӣ ва эътирофи байналмилалии Тоҷикистонро гузошт ва Пешвои миллат на танҳо роҳбари сиёсӣ, балки “меъмори асосии низоми конститутсионии Тоҷикистон” мебошанд. Ҳифзи меъёрҳои ин санад ва эҳтироми он вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди ватандӯст аст. 

Абдумалик Шоназарзода,

Мудири бахши Хадамоти муҳоҷират дар шаҳри Гулистон