Экстремизм (ифротгароӣ) дар замони муосир яке аз хатарноктарин таҳдидҳо ба суботи сиёсӣ, соҳибихтиёрӣ ва асосҳои конститутсионии ҳар як давлат ба шумор меравад. Конститутсияи ҷумҳурӣ арзишҳои бунёдӣ, аз ҷумла соҳибихтиёрӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон, ваҳдати миллӣ ва тамомияти арзиро ҳифз мекунад, дар ҳоле ки экстремизм ҳадафи мустақими нобуд сохтани ин пояҳоро дорад.
Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва бархӯрди манфиатҳои геополитикӣ, амнияти давлатҳои миллӣ бо таҳдидҳои нави бесобиқа рӯ ба рӯ шудааст. Дар ин миён, экстремизм ва шакли амалии он терроризм, ҳамчун “вабои аср” шинохта шуда, на танҳо ба ҳаёти шаҳрвандон, балки ба низоми давлатдорӣ ва сохти конститутсионӣ хатари устувор эҷод мекунанд. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барҳақ таъкид кардаанд, ки: “Терроризм ва экстремизм ватан, миллат ва дину мазҳаб надорад”.
Моҳияти ҳуқуқӣ ва сиёсии экстремизм
Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ, экстремизм ин изҳори фаъолияти ифротии шахсони воқеӣ ва ҳуқуқӣ мебошад, ки ба даъвати нооромӣ, бо зӯроварӣ тағйир додани сохти конститутсионӣ, ғасби ҳокимият, инчунин барангехтани адовату нафрати нажодӣ, миллӣ ва мазҳабӣ нигаронида шудааст.
Экстремизм асосан дорои хусусияти идеологӣ буда, ҳамчун ҷаҳонбинии шадиди радикалӣ зоҳир мешавад. Хатари асосии он дар он аст, ки он заминаи фикриро барои гузариш ба амалҳои террористӣ ва хунрезиҳо омода месозад.
Экстремизм чӣ гуна ба сохти конститутсионӣ таҳдид мекунад?
Сохти конститутсионӣ пояи асосии давлатдории демократӣ ва ҳуқуқбунёд аст. Ифротгароӣ ин пояҳоро бо усулҳои зерин зери хатар мегузорад:
• Инкори волоияти қонун: Экстремистон қонунҳои амалкунанда ва Конститутсияро эътироф накарда, кӯшиш мекунанд низоми ҳуқуқии худро бо роҳи зӯрӣ ҷорӣ намоянд.
• Таҳдид ба тамомияти арзӣ ва субот: Мақсади ниҳоии гурӯҳҳои экстремистии сиёсӣ ва мазҳабӣ, заиф сохтани сохторҳои давлатӣ ва дар ниҳоят ғасби ҳокимият аст.
• Вайрон кардани ҳуқуқу озодиҳои инсон: Онҳо озодии андеша, виҷдон ва ҳуқуқҳои бунёдии шаҳрвандонро, ки Конститутсия кафолат медиҳад, поймол мекунанд.
• Коҳиши эътимоди иҷтимоӣ ва иқтисодӣ: Фаъолияти ифротгароӣ боиси фирори сармоя, коҳиши соҳибкорӣ ва вайрон шудани низоми таҳсилу рушд мегардад.
Омилҳои асосии паҳншавии ифротгароӣ
Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки гароиш ба экстремизм маҳсули якчанд омилҳои ба ҳам алоқаманд аст:
- Сатҳи пасти маърифати ҳуқуқӣ ва динӣ: Набудани тафаккури интиқодӣ ва дониши кофӣ боиси зуд гумроҳ шудани бархе аз шаҳрвандон, махсусан ҷавонон мегардад.
2. Мушкилоти иҷтимоӣ-иқтисодӣ: Бекорӣ, нобаробарии иҷтимоӣ ва мушкилоти моддӣ заминаро барои ҷалби одамон аз ҷониби муздурони ифротӣ осон месозад.
3. Истифодаи фазои интернет ва шабакаҳои иҷтимоӣ: Имрӯз созмонҳои экстремистӣ аз технологияҳои муосир ва шабакаҳои иттилоотӣ барои тарғиботи идеологӣ ва ҷалби аъзои нав фаъолон истифода мебаранд.
Пояҳои ҳуқуқии муқовимат дар Ҷумҳурии Тоҷикистон
Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ҳифзи сохти конститутсионии худ заминаи мустаҳками ҳуқуқӣ таъсис додааст:
• Қонуни ҶР “Дар бораи муқовимат ба экстремизм” (аз 2 январи соли 2020) – асосҳои ташкиливу ҳуқуқии муборизаро муайян карда, мақсади он ҳимояи ҳуқуқҳо, сохти конститутсионӣ ва амнияти кишвар аст.
• Қонуни ҶР “Дар бораи муқовимат ба терроризм”.
• Стратегияи пешгирии экстремизм ва терроризм дар Ҷумҳурии Тоҷикистон – барномаи дарозмуддати давлатӣ, ки усулҳои муосири пешгирӣ ва ҳамкории мақомотро бо ҷомеаи шаҳрвандӣ танзим менамояд.
Роҳҳои асосии пешгирӣ ва мубориза бо экстремизм
Мубориза бо ин вабои аср танҳо вазифаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ нест, балки масъулияти муштараки давлат ва ҷомеа аст. Самтҳои муҳимми пешгирӣ инҳоянд:
Таълиму тарбия ва ташаккули тафаккури интиқодӣ: Нақши оила ва мактаб дар баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва худшиносии миллии ҷавонон калидӣ мебошад. Ташаккули фарҳанги таҳаммулпазирӣ:Тарғиби арзишҳои инсондӯстӣ, сулҳ ва эҳтироми ҳамдигар дар ҷомеа. Ҳушёрии иттилоотӣ: Ҳар як шаҳрванд бояд дар фазои маҷозӣ масъулиятшинос буда, ба даъватҳои иғвоангез ва саҳифаҳои санҷиданашуда бовар накунад. Ҳалли мушкилоти иҷтимоӣ: Таъсиси ҷойҳои кории нав ва ҷалби ҷавонон ба корҳои созанда.
Хулоса
Экстремизм таҳдиди воқеӣ ба имрӯз ва ояндаи давлатдории миллист. Ҳифзи сохти конститутсионӣ, соҳибихтиёрӣ ва осоиштагии ватан аз ҳар як узви ҷомеа ҳушёрии сиёсӣ ва садоқатро талаб мекунад. Танҳо бо иттиҳод, маърифати баланд ва эҳтироми қонун метавон пеши роҳи ин зуҳуроти номатлубро гирифт ва сулҳу суботи пойдорро ба наслҳои оянда ба мерос гузошт.
Абдумалик Шоназарзода,
Мудири бахши Хадамоти муҳоҷират дар шаҳри Гулистон
