Конститутсия дар ҳаёти ҳар як давлат мақоми сарнавиштсоз дорад. Он на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки асоси ташкили ҳокимияти давлатӣ, меъёри муносибатҳои ҷамъиятӣ ва кафолати ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд мебошад. Маҳз дар Конститутсия арзишҳои бунёдии давлат, самтҳои асосии рушди ҷомеа ва масъулияти давлат дар назди инсон муайян карда мешаванд. Аз ин рӯ, эҳтиром ба Қонуни асосӣ бояд ҷузъи ҷудонашавандаи фарҳанги ҳуқуқии ҳар як шаҳрванд бошад.
Мафҳуми конститутсия аз истилоҳи лотинии «constitutio» сарчашма гирифта, маънои муқаррар кардан, таъсис додан ва ба низом дароварданро ифода мекунад. Дар маънои имрӯза конститутсия ҳуҷҷатест, ки пояҳои сохтори давлат, тартиби фаъолияти мақомоти давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳо ва уҳдадориҳои шаҳрвандонро муқаррар менамояд. Қувваи олии ҳуқуқии он маънои онро дорад, ки қонунҳо ва санадҳои дигари меъёрӣ бояд ба меъёрҳои Конститутсия мутобиқ бошанд.
Рушди конститутсионализм натиҷаи таҳаввулоти тӯлонии таърихӣ ва талоши ҷомеаҳо барои ташкили ҳокимияти қонунманд мебошад. Бо гузашти вақт, конститутсияҳо аз санадҳое, ки бештар сохтори давлат ва ваколатҳои ҳокимиятро муайян мекарданд, ба ҳуҷҷатҳои фарогире табдил ёфтанд, ки ҳуқуқи инсон, баробарӣ дар назди қонун, кафолатҳои иҷтимоӣ ва масъулияти мақомоти давлатиро низ мустаҳкам мекунанд. Имрӯз мавҷудияти Конститутсия танҳо кофӣ нест; муҳим он аст, ки меъёрҳои он дар амал татбиқ гардида, ба зиндагии ҳаррӯзаи мардум таъсири мусбат расонанд.
Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон қабули Конститутсияи давлати соҳибистиқлол рӯйдоди муҳимми таърихӣ ба шумор меравад. Пас аз эълон гардидани Истиқлоли давлатӣ дар соли 1991 зарурати муайян кардани асосҳои нави ҳуқуқии давлатдорӣ ба миён омад. Кишвар ба санаде ниёз дошт, ки мустақилияти сиёсӣ ва ҳуқуқии онро мустаҳкам намуда, сохтори давлат, низоми ҳокимият ва муносибатҳои байни давлату шаҳрвандро дар шароити нав муайян созад.
6 ноябри соли 1994 дар раъйпурсии умумихалқӣ Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид. Ин рӯйдод барои ташаккули давлатдории миллӣ ва муайян намудани самти минбаъдаи рушди кишвар аҳаммияти бузург дошт. Конститутсия Тоҷикистонро давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона эълон намуда, инсон ва ҳуқуқу озодиҳои ӯро арзиши олӣ эътироф кард. Бо ин меъёрҳо заминаи ҳуқуқии ҳифзи шаъну шарафи инсон, таъмини адолат ва рушди ҷомеа мустаҳкам гардид.
Яке аз вазифаҳои муҳими Конститутсия муайян кардани ҳудуди ваколатҳои мақомоти давлатӣ ва муқаррар намудани масъулияти онҳо дар назди ҷомеа мебошад. Давлат бояд фаъолияти худро дар доираи қонун ба роҳ монда, ҳуқуқҳои шаҳрвандонро ҳифз намояд. Дар навбати худ, ҳар як шаҳрванд вазифадор аст, ки Конститутсия ва қонунҳоро эҳтиром карда, ҳуқуқу озодиҳои дигаронро риоя намояд ва дар ободию пешрафти кишвар саҳм гузорад. Ҳамин робитаи мутақобилаи ҳуқуқ ва уҳдадорӣ барои ташаккули ҷомеаи масъулиятшинос замина фароҳам меорад.
Меъёрҳои конститутсионӣ ба тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа, аз ҷумла маориф, тандурустӣ, меҳнат, ҳифзи иҷтимоӣ ва муносибатҳои оилавӣ таъсир мерасонанд. Ҳар қадар шаҳрвандон аз ҳуқуқҳои худ огоҳ бошанд ва роҳҳои қонунии ҳимояи онҳоро донанд, ҳамон қадар имкони пешгирии поймолшавии ҳуқуқ ва ҳалли одилонаи баҳсҳо бештар мегардад. Аз ин лиҳоз, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ бояд на танҳо вазифаи муассисаҳои таълимӣ, балки масъулияти муштараки оила, ҷомеа ва мақомоти давлатӣ бошад.
Масъалаи муҳоҷират низ бо ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандон ва зарурати огоҳии ҳуқуқӣ робитаи зич дорад. Шаҳрвандоне, ки барои кор ё таҳсил ба хориҷи кишвар сафар мекунанд, бояд пеш аз сафар аз қоидаҳои будубош, шартҳои шартномаи меҳнатӣ, талаботи бақайдгирӣ ва роҳҳои ҳимояи ҳуқуқҳои худ маълумоти кофӣ дошта бошанд. Риояи қонунҳои кишвари иқомат, эҳтироми урфу одат ва тартиботи ҷамъиятӣ, инчунин нигоҳ доштани робита бо намояндагиҳои расмӣ дар ҳолатҳои зарурӣ ба ҳифзи манфиатҳои шахсӣ ва обрӯи Ватан мусоидат мекунад. Огоҳии ҳуқуқӣ ба муҳоҷир имкон медиҳад, ки қарорҳои худро бо масъулият қабул намояд ва аз хавфҳои ҳуқуқӣ пешгирӣ кунад.
Аз ин ҷиҳат, омӯзиши Конститутсия бояд танҳо ба азёд кардани моддаҳо маҳдуд нашавад. Муҳим аст, ки мазмун ва аҳаммияти меъёрҳои он дар мисолҳои ҳаётӣ фаҳмонида шаванд: чӣ гуна ҳуқуқи инсон ҳифз мешавад, шаҳрванд дар куҷо метавонад барои ҳалли мушкилот муроҷиат кунад ва чаро риояи қонун барои суботу амнияти ҷомеа зарур аст. Чунин муносибат маърифати ҳуқуқиро тақвият дода, ҳисси масъулият ва эҳтиром ба давлату ҷомеаро инкишоф медиҳад.
Конститутсия ҳамчунин рамзи ягонагии ҳуқуқии ҷомеа мебошад. Дар шароити тағйирёбии босуръати ҷаҳон, таҳкими сулҳу субот, ҳамдигарфаҳмӣ ва эҳтироми ҳуқуқи ҳар як инсон аҳаммияти хоса дорад. Риояи принсипҳои конститутсионӣ ба пешгирии худсарӣ, тақвияти боварии мардум ба қонун ва фароҳам овардани шароити муносиб барои рушди устувори кишвар мусоидат менамояд.
Хулоса, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон санади асосии давлатдорӣ ва роҳнамои муносибатҳои ҳуқуқии ҷомеа мебошад. Арзиши он дар он зоҳир мегардад, ки меъёрҳояш на танҳо дар ҳуҷҷатҳо сабт шаванд, балки дар фаъолияти мақомоти давлатӣ ва рафтори ҳаррӯзаи шаҳрвандон татбиқ гарданд. Ҳифзи арзишҳои конститутсионӣ, баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ, эҳтироми қонун ва масъулиятшиносӣ дар назди Ватан вазифаи ҳар яки мост. Танҳо бо чунин муносибат метавон ҷомеаи ҳуқуқбунёдро таҳким бахшид ва барои наслҳои оянда давлати ободу устуворро ба мерос гузошт.
Валиев Маҳадвалӣ,
Мудири бахши Хадамоти муҳоҷират дар ноҳияи Мастчоҳ
